Prawo pracy określa prawa i obowiązki pracowników i pracodawców. Zgodnie z Konstytucją Rzeczpospolitej Polskiej z 1997 roku – czyli najważniejszym aktem prawnym w polskim systemie prawnym – Praca znajduje się pod ochroną Rzeczypospolitej Polskiej. Państwo sprawuje nadzór nad warunkami wykonywania pracy (art. 24 Konstytucji).

Osoba, która wykonuje pracę na podstawie stosunku pracy (tj. umowa o pracę, spółdzielcza umowa o pracę, powołanie, mianowanie, wybór) jest pracownikiem. Prawa i obowiązki pracowników i pracodawców określa Kodeks pracy z 1974 roku ze zmianami. Nie można przy tym zapomnieć, że wpływ na polskie prawo pracy ma m.in. prawo międzynarodowe, prawo Unii Europejskiej czy Konwencje Międzynarodowej Organizacji Pracy.

Relacja prawna pracownik – pracodawca nie jest relacją równorzędną. Co to oznacza w praktyce? Zgodnie z konstrukcją stosunku pracy, pracownik jest podporządkowany pracodawcy. Wynika z tego, że pracodawca ma prawo wydawać polecenia pracownikowi, zaś pracownik jest obowiązany takie polecenie wykonać (wyjątek stanowi sytuacja, gdy polecenie jest niezgodne z prawem, prowadzi do narażenia pracownika lub wymagałoby złamania przez niego prawa). Co więcej, jeżeli pracownik nie wykona polecenia, pracodawca ma możliwość nałożenia na niego kary. Może to być na przykład kara porządkowa.

W związku z tym Kodeks pracy szczególnie chroni pracowników jako stronę „słabszą” i zawiera wiele norm prawnych, które określają zasady czy obowiązki ze szczególnym uwzględnieniem tej słabszej pozycji pracownika. W przepisach Kodeksu pracy (od art. 10 do art. 183) wymienione zostały podstawowe zasady prawa pracy, które jednocześnie wyrażają podstawowe prawa pracownicze.

1. Prawo do swobodnie wybranej pracy – oznacza, że nikt nie może zostać zmuszony do podpisania umowy czy wykonywania pracy. Stosunek pracy oparty jest na dobrowolnej zgodzie obu stron tj. tak kandydat do pracy, jak i pracodawca muszą chcieć i wyrazić zgodę na podpisanie umowy wraz z określonymi w niej warunkami pracy i wynagrodzeniem.

2. Poszanowanie dóbr osobistych pracownika – pracodawca ma obowiązek organizować pracę w taki sposób, aby szanować godność i inne dobra osobiste pracownika. Zgodnie z prawem dobra osobiste to m.in. zdrowie, wolność, cześć, swoboda sumienia, nazwisko lub pseudonim, wizerunek, tajemnica korespondencji, nietykalność mieszkania, twórczość naukowa, artystyczna, wynalazcza i racjonalizatorska. Oznacza to na przykład, że pracodawca nie może zwracać się do pracownika używając przy tym wyzwisk czy wulgaryzmów. Nie może go ośmieszać, poniżać ani stosować języka nienawiści.

3. Zasada równego traktowania pracowników i zakaz dyskryminacji – oznacza, że pracownicy mają być traktowani równo z tytułu jednakowego wypełniania takich samych obowiązków. Równość dotyczy nawiązania i rozwiązania stosunku pracy, warunków zatrudnienia, awansowania, wynagrodzenia oraz dostępu do szkoleń. Niedopuszczalne jest różnicowanie sytuacji pracowników między innymi ze względu na płeć, wiek, niepełnosprawność, rasę, religię, narodowość, pochodzenie etniczne, wyznanie, orientację seksualną, przekonania polityczne czy przynależność związkową. Zakazane jest również nieuzasadnione różnicowanie sytuacji pracowników zatrudnionych na czas określony i nieokreślony albo w pełnym i niepełnym wymiarze czasu pracy. Osoby, które mają takie same stanowiska i takie same lub bardzo podobne kompetencje mają otrzymywać takie same warunki pracy i wynagrodzenia. Co istotne, nie oznacza to, że wszyscy pracownicy mają zarabiać tyle samo. Wynagrodzenie powinno odpowiadać zajmowanemu stanowisku i związanym z nim obowiązkom . Należy przy tym pamiętać, że w niektórych sytuacjach różnice w wynagrodzeniach są zgodne z prawem. Dla przykładu, jeżeli pracownicy zajmują równe stanowiska, lecz jeden nich pracuje w danej firmie wiele lat, może otrzymywać dodatek stażowy (za staż pracy), który będzie powodował, że jego wynagrodzenie będzie wyższe. Podobna sytuacja ma miejsce, gdy jeden z pracowników ma ukończone 26 lat, zaś drugi jest studentem poniżej 26 roku życia – w tym przypadku ich wynagrodzenie brutto jest równe, lecz netto student otrzymuje wyższą kwotę, gdyż nie podlega obowiązkowi opłacania składek.

4. Prawo do wypoczynku – pracownikowi przysługuje co do zasady co najmniej 11 godzin nieprzerwanego odpoczynku w ciągu doby i 35 godzin odpoczynku tygodniowego. Ponadto pracownikowi przysługuje co najmniej 15-minutowa przerwa w pracy wliczana do czasu pracy, jeśli dobowy wymiar czasu pracy wynosi co najmniej 6 godzin. Przy pracy dłuższej niż 9 godzin przysługuje druga, dodatkowa przerwa 15-minutowa, a przy pracy powyżej 16 godzin – trzecia przerwa. Przerwy te są wliczane do czasu pracy. Jednym z najważniejszych praw pracowniczych jest prawo do corocznego, płatnego urlopu wypoczynkowego. Zgodnie z Kodeksem pracy pracownikowi przysługuje 20 dni urlopu, jeśli jego staż pracy jest krótszy niż 10 lat. Po osiągnięciu co najmniej 10-letniego stażu, wymiar urlopu wzrasta do 26 dni. W przypadku osoby zatrudnionej w niepełnym wymiarze czasu pracy urlop ustala się proporcjonalnie. Za czas urlopu pracownik pobiera wynagrodzenie. Pracownik nie może się zrzec prawa do urlopu. Jeżeli pracownik pracuje dłużej tj. przekracza obowiązujące normy, może to stanowić pracę nadliczbową, za którą należy się dodatek do wynagrodzenia albo czas wolny.

5. Prawo do bezpiecznych i higienicznych warunków pracy – pracodawca ma obowiązek zapewnić bezpieczne i higieniczne warunki pracy poprzez ocenę ryzyka zawodowego, szkolenia, zapewnienie środków ochrony indywidualnej (odzież, obuwie robocze), odpowiednią organizację pracy.

Działanie realizowane jest w ramach projektu

„Razem na rynku pracy – kompleksowy model integracji i aktywizacji cudzoziemców”