Aktualności

Pomoc socjalna dla osób ubiegających się o ochronę międzynarodową w Polsce w kontekście obowiązków wynikających z Paktu o Migracji i Azylu

Standard odpowiedniego poziomu życia w prawie UE

Wraz z wejściem w życie wchodzącej w skład Paktu o Migracji i Azylu nowej Dyrektywy recepcyjnej, ustanawiającej normy dotyczące przyjmowania osób ubiegających się o ochronę międzynarodową¹ w Unii Europejskiej zaczęły obowiązywać nowe reguły dotyczące pomocy socjalnej oferowanej cudzoziemcom oczekującym na zbadanie wniosków azylowych.

Państwa członkowskie zgodziły się, iż bardziej zharmonizowane normy przyjmowania ustalone na odpowiednim poziomie we wszystkich państwach członkowskich przyczynią się do równego traktowania i do bardziej sprawiedliwego rozmieszczenia osób ubiegających się o ochronę międzynarodową w całej Unii (motyw 5 preambuły).

Zgodnie z art. 19. ust 2 Dyrektywy 2024/1346 „Państwa członkowskie zapewniają, aby świadczenia materialne w ramach przyjmowania oraz opieka zdrowotna […] zapewniały osobom ubiegającym się o ochronę międzynarodową odpowiedni poziom życia, gwarantujący im utrzymanie i ochronę ich zdrowia fizycznego i psychicznego oraz nie naruszały ich praw wynikających z Karty”. Ponadto w ust. 7 zastrzeżono, iż „w przypadku gdy państwa członkowskie zapewniają świadczenia materialne w ramach przyjmowania w formie świadczeń pieniężnych lub talonów, ich wysokość ustala się na podstawie wartości określonych na podstawie prawa lub praktyki danego państwa członkowskiego w celu zapewnienia odpowiedniego poziomu życia obywatelom.” 

Transponowanie przepisów Dyrektywy 2024/1346 w zakresie dostosowania prawa i praktyk krajowych do wymogu zapewnienia odpowiedniego poziomu życia miało nastąpić do 12 czerwca 2026 r.

Sposób wyliczania wysokości świadczenia socjalnego dla osób ubiegających się o ochronę międzynarodową w Polsce

Zanim Polska przyjęła sztywne kwotowe wyliczanie wysokości świadczeń socjalnych dla osób obiegających się o nadanie statusu uchodźcy stosowana była metodologia zakładająca odnoszenia wysokości świadczenia do zmiennej kwoty bazowej. Była nią stawka diety z tytułu podróży służbowej stosowania obliczania wysokości świadczenia socjalnego w odniesieniu do wysokości dziennej stawki diety z tytułu podróży służbowej odbywanej przez pracownika sfery budżetowej. Metodologia ta przestała być stosowana 1 września 2003 r. w związku z uchyleniem przepisów Rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 18 lutego 2002 r. w sprawie wysokości, warunków przyznawania i wstrzymywania oraz sposobu korzystania ze świadczeń przez cudzoziemców ubiegających się o nadanie statusu uchodźcy (Dz. U. Nr 18, poz. 183 z późn. zm.). Poprzednie rozwiązanie pozwalało na wypłatę cudzoziemcowi zamieszkującemu poza ośrodkiem dla cudzoziemców świadczenia na pokrycie kosztów zakwaterowania (1 dieta dziennie), wyżywienia (0,45% diety dziennie) oraz zakupu środków higienicznych (1 dieta miesięcznie). Oznaczało to, że osoba nie korzystająca ze świadczeń materialnych w ośrodku otrzymywała wsparcie w wysokości 44,5 dziennych stawek diety stosowanej przy podróżach służbowych. W 2003 roku stawka tak wynosiła 20 złotych, więc świadczenie socjalne w 30 dniowym miesiącu wypłacane było w wysokości 890 złotych.

Aktualna metoda kwotowego wyliczania wysokości świadczeń materialnych dla osób ubiegających się o udzielenie ochrony międzynarodowej w Polsce została po raz pierwszy ustalona w Rozporządzeniu Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 14 sierpnia 2003 r. w sprawie wysokości pomocy dla cudzoziemców ubiegających się o nadanie statusu uchodźcy (Dz. U. Nr 146, poz. 1428 z późn. zm.). Rozporządzenie to było wielokrotnie zmieniane, jednak przez 23 lata zmianom nie uległy ustalone w 2003 roku kwoty za wyjątkiem wzrostu wysokości stawki dziennej wyżywienia w ośrodkach recepcyjnych z 9 na 11 złotych.

W roku bieżącym świadczenia te są wypłacane na podstawie przepisów Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 6 października 2023 r. w sprawie wysokości pomocy dla cudzoziemców ubiegających się o udzielenie ochrony międzynarodowej (Dz. U. poz. 2154). Przepisy rozporządzenia przewidują dwa zasadnicze zapewnienia pomocy socjalnej.

W pierwszym osoba ubiegająca się o udzielenie ochrony międzynarodowej przebywa w jednym z 9 ośrodków prowadzonych przez Szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców. W tym przypadku cudzoziemiec nie przejmuje się kosztami zakwaterowania i wyżywienia. Szef Urzędu do Spraw Cudzoziemców dysponując kwotą 11 złotych dziennie zapewnia cudzoziemcowi trzy posiłki każdego dnia miesiąca. Ponadto cudzoziemiec otrzymuje kieszonkowe w ysokości 70 złotych miesięcznie na pokrycie kosztów zakupu materiałów higienicznych oraz sfinansowanie pozostałych potrzeb osobistych. Jeden raz trakcie trwania procedury cudzoziemiec może otrzymać 140 PLN na zakup ubrań lub obuwia.

W przypadku drugim cudzoziemiec rezygnuje z pobytu w ośrodku (dotyczy to ok. 80% osób ubiegających się o ochronę międzynarodową w Polsce) i pobiera świadczenie na pokrycie wszystkich kosztów życia poza ośrodkiem (w tym zakwaterowania i wyżywienia). Wysokość świadczenia zależy od liczby członków rodziny otrzymujących pomoc socjalną. Wysokość świadczenia dla osoby samotnej wynosi 750 PLN (25 złotych dziennie). Gdy wnioskodawców jest dwóch, otrzymują 1200 PLN miesięcznie (20 PLN dziennie na osobę) Gdy rodzina składa się z trzech osób świadczenie wynosi 1350 (15 PLN dziennie na osobę). Gdy mamy do czynienia z 4-osobową rodziną, świadczenie wynosi 1500 PLN (12,50 PLN dziennie na osobę). Oznacza to, że w tym ostatnim przypadku każdy z członków rodziny otrzymuje miesięcznie 375 PLN.

Co istotne korzystając ze świadczeń przez pierwsze 6 miesięcy pobytu w Polsce uchodźcy nie mają prawa podejmować pracy zarobkowej.

Czy aktualna wysokość świadczeń socjalnych wypłacanych osobom ubiegającym się o udzielenie ochrony międzynarodowej zapewnia odpowiedni poziom życia?

Jest sprawą bezdyskusyjną, że w latach 2003-2026 cena nabywcza 750 złotych znacznie się zmniejszyła. Znacząco wzrosły koszty życia. Polska mierzyła się ze znacznym wzrostem cen. W okresie tym zwiększyła się płaca minimalna z 800 do 4806 PLN brutto. Ustalone w 2003 roku minimum egzystencjalne (1236 PLN²) i minimum socjalne (2321 PLN³) dla czteroosobowego gospodarstwa domowego do 2025 roku wzrosły odpowiednio do 3528,53 PLN⁴ oraz 6238,51 PLN.⁵ Oznacza to, że od 2003 roku wartość minimum egzystencjalnego w Polsce wzrosła o 185 %, minimum socjalne o 168%, a płaca minimalna o 483%. Tymczasem określona kwotowa wysokość pomocy socjalnej dla osób ubiegających się o ochronę międzynarodową pozostał sztywny. Poniższa grafika obrazuje jak bardzo polskie władze lekceważą problem warunków, w jakich egzystują osoby ubiegające się o ochronę międzynarodową.

Konkluzje

Dalsza opieszałość w waloryzowaniu tego świadczenia przez Polskę prowadzić będzie do uznania, że Polska nie zapewnia uchodźcom godnych warunków przyjmowania określonych w prawie Unii Europejskiej. Nie można zapominać, że Dyrektywa Recepcyjna zobowiązują państwa członkowskie do zapewnienia adekwatnych warunków życia nie tylko ze względu na godność każdego uchodźcy. Celem utrzymywania zbliżonych świadczeń jest przeciwdziałanie wtórnym ruchom migracyjnym. Wydaje się, że nie waloryzując określonych w sposób sztywny kwot pomocy socjalnej Polska generuje problemy dla pozostałych państw członkowskich UE, które muszą mierzyć się z konsekwencjami braku waloryzacji wspierania cudzoziemców w Polsce nie gwarantującego życia na poziomie zgodnym ze standardami określonymi w Karcie Praw Podstawowych UE.